مدیریت کیفیت در دنیای امروز به عنوان یکی از مهمترین ارکان اقتصاد در حوزه‌های گوناگون محسوب می‌شود که چرخه اقتصاد را به بهترین نحو به حرکت درمی‌آورد، اما متاسفانه در ایران این موضوع غافل مانده و یکی از دلایل آن توجه نکردن به پژوهش‌ها و ارتباط نامناسب دانشگاه با صنعت است.

به گزارش پی اچ دی آزمون به نقل از ایسنا، گروه پژوهشی مدیریت کیفی دانشگاه اصفهان سعی داشته تا خلأ حاصل از ارتباط صنعت و دانشگاه را در حوزه مدیریت کیفیت پر کند و در این راستا اقدامات مناسبی انجام داده است. از این‌رو مصاحبه‌ای با دکتر آرش شاهین، مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفی دانشگاه اصفهان انجام دادیم تا از اقدامات این گروه پژوهشی و همچنین وضعیت بحث مدیریت کیفیت در ایران جویا شویم. 

 شاهین با بیان اینکه مدیریت کیفیت به مجموعه فعالیت‌ها برای ارتقا و بهبود محصولات یک سازمان گفته می‌شود، اظهار کرد: مدیریت کیفیت فراگیر شامل سامانه، فنون و ابزار است و بحث کیفیت از بازرسی‌های ساده آغاز می‌شود، سپس مرحله کنترل کیفیت است که در آن با استفاده از ابزارها و روش‌ها، کیفیت محصولات مورد کنترل قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: در مرحله بعد، تضمین کیفیت است که در این مرحله علاوه بر بازرسی و کنترل کیفیت بر اساس چک‌لیست‌ها، الزامات رعایت  می‌شود و در ابعاد وسیع‌تر نظام فعالیت سازمان بر اساس گردش کار، مستندات و فعالیت مدیریتی تحت نظارت قرار می‌گیرد تا از اعمال کیفیت اطمینان حاصل شود.

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان با بیان اینکه تضمین کیفیت لزوماً به این معنی نیست که کیفیت در خروجی تولید وجود داشته باشد، افزود: در بحث تضمین کیفیت، تولیدکننده تضمین می‌دهد که کیفیت فعالیت‌های او به صورت نظام‌مند مدیریت می‌شود.

شاهین با اشاره به بحث مدیریت کیفیت فراگیر اظهار کرد: پس از تضمین کیفیت، مدیریت کیفیت فراگیر آخرین حلقه تکامل مباحث مدیریت کیفیت است که شامل زنجیره کلی از تأمین‌کننده تا تولیدکننده و تولیدکننده تا مصرف‌کننده است؛ این سامانه کل سطوح سازمان از مدیران ارشد تا کارکنان پایین‌دست را در برمی‌گیرد و تمام جنبه‌های کالا و خدمات دارای اهمیت برای مصرف‌کننده را شامل می‌شود.

وی با بیان اینکه کاربرد پژوهش‌ها در مدیریت کیفیت به شرایط محیط پژوهش بستگی دارد، تصریح کرد: برخی منابع تعداد فنون و ابزارها در مدیریت کیفیت را حدود ۱۳۰۰ عدد تخمین می‌زنند، اما کاربرد این فنون در سازمان‌های مختلف با یکدیگر متفاوت است. بنابراین عوامل بسیاری در این زمینه مانند بلوغ سازمان‌ها، وضعیت بافت سازمانی، و…وجود دارد که از طریق آنها می توان میزان اثربخشی ابزارها در تولید را پیش‌بینی و بهترین آنها را انتخاب و اجرا کرد.

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان با اشاره به اینکه گروه مدیریت کیفیت دارای ساختار پژوهشی رسمی زیرمجموعه معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه اصفهان است، خاطرنشان کرد: این گروه از سال ۱۳۸۵ تأسیس  شد و بیش از ۹۰ درصد فعالیت آن بر پایه عقد قرارداد با صنایع تولیدی و خدماتی بوده است.

شاهین ادامه داد: صنایع مورد اشاره شامل خدماتی، خصوصی، دولتی و… است و فعالیت‌های این گروه پژوهشی در ارتباط با ارتقای کیفیت، بهره وری و اصلاح فرآیندها در صنعت است و صنایع با تخصیص بودجه به پروژه‌ها، فرصت‌های مناسبی را برای همکاری میان صنعت و دانشگاه از طریق گروه پژوهشی مدیریت کیفیت فراهم آورده‌اند.

بیش از ۳۰ طرح موفق برون دانشگاهی داشته‌ایم

وی با بیان اینکه گروه پژوهشی مدیریت کیفیت از گروه‌های پژوهشی موفق در دانشگاه اصفهان است، خاطرنشان کرد: در سال‌های اخیر این گروه سه دوره به عنوان مجری برتر طرح‌های برون دانشگاهی معرفی شده است و یک دوره نیز از طرف انجمن تخصصی کنترل کیفیت صنایع استان اصفهان و اداره کل استاندارد استان اصفهان به عنوان فعال برگزیده از جامعه دانشگاهیان استان مورد تقدیر قرار گرفته است.

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان با بیان اینکه گروه پژوهشی مدیریت کیفیت بیشتر از گرنت بیرون دانشگاه استفاده می‌کند، تصریح کرد: دانشگاه‌ها بخشی از گرنت‌های خود را در اختیار اعضای هیات‌ علمی برای انجام طرح‌های درون دانشگاهی قرار می‌دهند که این طرح‌ها دارای شرایط خاصی است اما این گروه پژوهشی به دلیل تقاضامحور بودن و همچنین آرمان گروه که انجام طرح‌ها بدون وابستگی به دانشگاه است از گرنت های برون دانشگاهی استفاده کرده است و تاکنون بیش از ۳۰ طرح موفق برون دانشگاهی داشته است.

شاهین با اشاره به اینکه شتاب علمی نباید با تغییر شرایط سیاسی فراز و نشیب پیدا کند، گفت: دوران پسابرجام می‌تواند در مولفه های اقتصادی مؤثر باشد، اما در اینکه بگوییم بر روی تولید و کاربرد علم و دانش تأثیرگذار است باید احتیاط کرد، چرا که هر پژوهشگر در جهان دارای شناسه پژوهشی است که با آن شناخته می‌شود و گرچه ممکن است محیط‌های سیاسی نوساناتی داشته باشد و احیاناً بر روند کلی تولید علم یک کشور تأثیر گذارد، ولی در مجموع، روند رشد و عملکرد پژوهشگران فعال با گذر زمان و بدون تأثیرپذیری از نوسانات مورد اشاره به صورت مستمر ارتقا می‌یابد و در این دیدگاه، مرزها و شرایط جغرافیایی در شتاب علمی پژوهشگران تأثیری ندارد. 

وی با بیان اینکه بحث مدیریت کیفیت بسیار گسترده است، خاطرنشان کرد: این حوزه شامل مباحث طراحی کیفیت، کنترل کیفیت فرآیند و عملکرد و کیفیت محصول نهایی است. بنابراین، تمام مؤلفه‌های اقتصادی را در برمی‌گیرد و اگر محور تفکر سازمان مدیریت کیفیت فراگیر باشد، باید مکانیزم های لازم را با هدف کسب‌وکار اثربخش و درواقع سوددهی و مشتری مداری فراهم سازد.

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان ادامه داد: در شرایط پسابرجام به دلیل رونق اقتصادی و افزایش نشاط و امید در مردم، مدیریت کیفیت از لحاظ کاربردی بازار کار بیشتری پیدا خواهد کرد چرا که توقعات و مطالبات مردم همراه با ارتقا سطح زندگی آنان بیشتر می‌شود و بنگاه‌های اقتصادی باید انتظارات مردم را پاسخ دهند.

شاهین با بیان اینکه بعد از پسابرجام با باز شدن فضای تعامل با سایر کشورها امکان بنچ مارکینگ (الگوبرداری) بیشتر از پیش به وجود می‌آید، اظهار کرد: ایران می‌تواند شرکای مناسب برای تبادل دانش و فناوری انتخاب کند و زمینه رشد اقتصاد کشور را علاوه بر درون‌زا به شکل برون‌زا نیز بیشتر فراهم کند.

وی با بیان اینکه کشور در بخش تولید لزوماً نیاز به حضور فیزیکی مدیران خارجی نیست، تصریح کرد: امروز عصر تبادل تجربه است و دانش نیز به سرعت در حال انتشار است، بنابراین به جای صرف بودجه‌های سنگین برای میزبانی مدیران و مشاوران خارجی باید سرانه مطالعه مدیران کشور افزایش یابد و آنها در دانشگاه‌ها حاضر و دانش لازم را فرا بگیرند. به این ترتیب، نتایج حاصل از بهترین تجربیات کاربردی در اختیارشان قرار گیرد تا بتوانند از تجربه مدیران موفق جهانی استفاده کنند و بیش از پیش رشد یابند.

 شرایط ورود مدیران جوان فراهم شود

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان ادامه داد: در چند سال اخیر دانشگاه‌ها مدیران جوان و با انگیزه‌ای را در سطح عالی تربیت کرده‌اند و لذا از هر شرایط و فرصت اقتصادی جدید باید در جهت استفاده بهینه از پتانسیل نیروهای داخلی استفاده کرد و زمینه‌های ورود مدیران جوان را به عرصه فعالیت‌های اقتصادی فراهم ساخت.

دکتر شاهین با اشاره به اینکه ایران از نظر جایگاه علمی رشد چشمگیری داشته است، تأکید کرد: باید از تجربه مدیران جهانی استفاده کرد و این مهم می‌تواند از طریق دعوت از آنها برای برگزاری کارگاه‌ها، سخنرانی‌ها و…صورت گیرد. در هر حال، انتظار می‌رود پسا برجام سبب اشتغال‌زایی برای فارغ‌التحصیلان شود.

وی با بیان اینکه باید در نظر گرفت در چه مقیاسی فعالیت اقتصادی انجام می‌شود، تصریح کرد: تفکر در خصوص زیرساخت‌های هر فعالیت اقتصادی مهم است و سازمان‌های ایرانی باید با توجه به زیرساخت‌ها و سطح فعالیت اقتصادی خود از تجارب بنگاه‌های جهانی استفاده کنند. در بحث مدیریت کیفیت به این بحث، بنچ مارکینگ، الگوبرداری یا بهبود تطبیقی می‌گویند. بنابراین به عنوان نمونه مدیر یک شرکت ایرانی که درآمد یک میلیارد تومان در سال دارد نمی‌تواند یک کمپانی خارجی که درآمد ۱۰ میلیارد دلار در سال دارد را به عنوان الگوی خود انتخاب کند، بلکه بهبود باید مرحله به مرحله اما مستمر باشد.

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان افزود: باید مدیران صنعت کشور با استفاده از دانش اساتید دانشگاه، اتاق فکری در جهت توسعه الگوی ارتقا دانش، استعداد و مهارت مدیران صنایع تشکیل دهند و در یک پروژه با مدت زمان مشخص، مدیران داخلی را با مدیران سازمان‌های هم‌تراز خود در عرصه جهانی مقایسه و برای بهبود مدیران اقدامات لازم مانند اعزام به خارج از کشور و …انجام شود تا زمینه رشد آنها بیشتر ایجاد شود.

تخصص گرایی رشد کند

شاهین ادامه داد: در کنار توجه به ویژگی‌های فردی باید تخصص گرایی نیز رشد پیدا کند زیرا در برخی موارد مشاهده می‌شود که افراد در سمت خود تخصص لازم را ندارند. به عنوان نمونه افرادی در یک سازمان دارای تخصص مدیریتی هستند اما در پست‌های مدیریتی از آنها استفاده نمی‌شود، اما فردی که تخصص او مدیریت نیست دارای مسئولیت‌های مدیریتی می‌شود. بنابراین،به نظر می‌رسد ابتدا باید مهارت و تخصص مدیریتی مدیران مورد بررسی قرار گیرد و سپس فاصله آنان از  هم‌ترازانشان در عرصه جهانی مورد توجه قرار گرفته و کاهش یابد.

وی با بیان اینکه نهادهای داخلی به اندازه بودجه خود از طرح‌ها حمایت می‌کنند، خاطرنشان کرد: تخصیص بودجه تحقیق و توسعه (R&D) به پژوهش مهم است. در کشورهای توسعه‌یافته‌تر، سهم این بودجه بسیار فراتر از کشور ما است و اگر بناست سازمان‌ها بتوانند در شرایط اقتصادی جدید، پاسخگوی مطالبات فزاینده مردم از جمله در حوزه کیفیت محصولات و خدمات باشند، انتظار می‌رود آنها سهم این بودجه را بیشتر کنند و البته نقش نهادهای قانون‌گذار، اجرایی و حمایتی کشور در این خصوص بسیار مهم است.

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان با اشاره به اینکه در سال‌های اخیر این گروه پژوهشی بازار کار و فرصت‌های سودآور خوبی داشته است، اظهار کرد: گروه پژوهشی مدیریت کیفیت توانست پروژه‌های زیادی را با موفقیت اجرا کند و بسیاری از اولویت‌های سازمان‌ها را نیز پاسخ دهد. چنین به نظر می‌رسد که سازمان‌ها کماکان به این حوزه نیازمند هستند چراکه در بحث کیفیت شعاری وجود دارد که می‌گوید «کیفیت یک سفر است یک مقصد نیست». بنابراین نیاز به کیفیت و بهبود همیشه در سراسر جهان مشهود بوده و خواهد بود و ایران نیز از این قضیه مستثنا نیست.

شاهین با بیان اینکه بهتر است نهادهای بیرون از دانشگاه در بحث تعریف اولویت‌های پژوهشی از متخصصان دانشگاهی استفاده کنند، تصریح کرد: در برخی موارد و از جمله در حوزه مدیریت کیفیت و بهره‌وری، اولویت‌های پژوهشی نیاز یک سازمان نیست. در واقع، متخصصان مدیریت کیفیت باید بر اساس آسیب‌شناسی از سازمان‌ها و نیازسنجی آنها، راه‌حل و اولویت ارائه دهد که این یک کار تخصصی و در عین حال، علمی است.

تولید و کیفیت؛ چالش اول کشور

وی ادامه داد: بحث تولید و کیفیت چالش اول کشور ما محسوب می‌شود، اما متأسفانه در برخی  از دانشگاه‌ها مشاهده می‌شود رشته‌های غیرکاربردی و گرایش‌های تکراری به جای رشته‌های کاربردی و تقاضامحور مانند مدیریت تولید و عملیات یا مدیریت کیفیت ایجاد و توسعه می‌یابد. لذا چگونه می‌توان انتظار داشت فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها بتوانند مشکلات اولویت‌دار کشور را رفع کنند؟

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان با اشاره به اینکه برخی از پژوهش‌ها در سازمان‌ها با اولویت‌های جامعه همسو نیست، خاطرنشان کرد: پژوهش در دانشگاه‌ها و اولویت‌های جامعه و اقتصاد باید با یکدیگر همسو باشند، از جنبه مدیریتی نیز اینکه متولیان کیفیت در سازمان‌ها چه کسانی هستند، مهم است زیرا آنان در سازمان نقش راهبر کیفیت را ایفا می‌کنند. همچنین همان‌طور که سازمان‌ها باید دارای واحد تضمین کیفیت باشند، دانشگاه‌ها هم باید واحد تضمین کیفیت داشته باشند تا بتوانند کیفیت و بهره‌وری را در تمام بخش‌های اداری، آموزشی و پژوهشی کنترل کرده و ارتقا دهند.

شاهین ادامه داد: در یک ساختار سازمانی مطلوب باید وظایف و اختیارات مدیران مشخص شود و قوانین و اصول کیفیت نیز مدون شود تا سازمان بر اساس چشم‌انداز آینده، مطابق با اصول مدون حرکت نموده و به مرور زمان و با حرکتی مستمر، بلوغ مدیریتی و دانشی در سازمان افزایش یابد.

راهی که باید ایران طی کند

وی با اشاره به اینکه در عرصه بین‌المللی، رقابت در مدیریت کیفیت ملاک است، تصریح کرد: شعار «کیفیت آن چیزی است که مشتری تعریف می‌کند» درکشورهای توسعه‌ یافته‌ تر بیشتر نمود عینی دارد و آنها به چیستی کیفیت بیشتر از چگونگی آن اهمیت می‌دهند. بنابراین اگر ایران نیز بتواند دوران گذار از چگونگی به چیستی را سریع‌تر طی کند و نگرش مدیران و سازمان‌ها را با نیازهای جامعه تطبیق دهد می‌توان مسیر سرآمدی در کیفیت را هموارتر تصور کرد.

ضعف در شنیدن صدای مشتری

مدیر گروه پژوهشی مدیریت کیفیت دانشگاه اصفهان ادامه داد: همان‌طور که در علم کیفیت، گوش دادن به صدای مشتری مهم‌ترین اصل موفقیت است، به نظر می‌رسد ریشه مشکلات مدیریت کیفیت در ایران نیز وجود ضعف در شنیدن صدای مردم است. این اصل آن‌قدر مهم است که برخی از سال‌های گذشته مزین به شعارهای «نهضت خدمتگزاری» و «پاسخگویی سه قوه به ملت ایران» بود. بنابراین اگر مدیران شایسته کشور به نقدهای سازنده و دلسوزانه توجه کنند و نگرش و عمل خود را مطابق با مطالبات و مصلحت‌های جامعه و اقتصاد و اسناد چشم‌انداز و برنامه‌های توسعه کشور تنظیم کنند و جایگاه مدیران کیفیت در سطوح بالای تصمیم‌گیری سازمان‌ها تثبیت و تقویت شود، آنگاه به نتیجه مورد نظر خواهیم رسید. در برخی کشورهای توسعه‌یافته‌تر رییس جمهور که بالاترین مقام اجرایی یک کشور محسوب می‌شود، یک مشاور عالی در زمینه مدیریت کیفیت دارد که نماینده‌ای از اتاق فکر اندیشمندان و انجمن‌های متخصص در زمینه کیفیت و بهره‌وری و به عنوان موتور فکر و ایده کشور به حساب می‌آید. این مقام عالی، مجوز فعالیت‌های تحولی را مستقیماً از رییس جمهور اخذ و به سازمان‌ها ابلاغ و آنها را به صورت علمی رصد می‌کند. شاید بتوان چنین الگویی را با توجه به مقتضیات ویژه کشور بازطراحی و اجرا کرد.